trail runningkhoa học chạy bộ

Say nắng và mất nước khi chạy trail mùa hè: dấu hiệu và cấp cứu ban đầu

Funtrails Team••13 phút đọc

Nhiều runner tin rằng khi gục ngã giữa nắng, "mất nước" luôn là nguyên nhân, và giải pháp luôn là uống nhiều nước với muối hơn. Thực tế phức tạp hơn nhiều, và niềm tin đó — trong một số trường hợp — chính là thứ gây hại. Bài viết này gộp ba tình trạng lâm sàng khác nhau mà runner hay lẫn vào một rọ: kiệt sức do nóng (heat exhaustion), say nắng do vận động (exertional heat stroke — EHS, một cấp cứu thật sự), và hạ natri máu do vận động (exercise-associated hyponatremia — EAH, một tình trạng có cơ chế ngược hẳn với "mất nước"). Tranh cãi khoa học kéo dài hơn 20 năm quanh chủ đề này, dẫn đầu bởi nhà khoa học Tim Noakes, chính là ở điểm cuối cùng đó.

Ba tình trạng, ba cơ chế khác nhau — không phải một

Theo bài tổng quan hệ thống của Garcia và cộng sự đăng trên BMJ Medicine (2022, nhóm nghiên cứu Đại học Florida, tra cứu Medline/Cochrane/LILACS đến tháng 7/2022), say nắng do vận động (EHS) được định nghĩa bởi hai yếu tố đi kèm nhau: rối loạn thần kinh trung ương (mê sảng, co giật, hôn mê) cộng với thân nhiệt tăng mạnh — thường ghi nhận tăng hơn 2.5°C so với mức nghỉ. Cơ chế nền là hệ điều nhiệt và tim mạch bị quá tải, dẫn đến tăng thân nhiệt nặng, kéo theo đáp ứng viêm toàn thân và rối loạn đông máu — tức tổn thương lan ra nhiều cơ quan, không chỉ là "nóng quá".

Mức độ nguy hiểm của EHS không nên bị xem nhẹ. Cùng nghiên cứu này ghi nhận EHS là nguyên nhân tử vong đứng thứ ba ở vận động viên trong lúc tập luyện/thi đấu, với tỷ lệ tử vong dịch tễ khoảng 27%, và người sống sót có thể mang di chứng thần kinh hoặc tim mạch lâu dài. Một bài phân tích trên The Conversation (2024), viết sau vụ một vận động viên NRL tử vong khi tập luyện, trích một nghiên cứu trên Journal of Science and Medicine in Sport ghi nhận 38 ca tử vong do EHS tại Úc trong giai đoạn 2001-2018, đồng thời cảnh báo rằng các ca EHS bị báo cáo thiếu khá phổ biến trong thực tế.

Điều quan trọng cần lưu ý: chính nhóm tác giả của bài tổng quan BMJ Medicine tự thừa nhận "nghiên cứu về các yếu tố nguy cơ của say nắng do vận động vẫn còn hạn chế". Nói cách khác, định nghĩa và cơ chế tổng thể của EHS đã được đồng thuận cao, nhưng việc xác định chính xác yếu tố nào (mất nước, thể trạng, thời gian phơi nắng...) khiến một người dễ bị EHS hơn người khác thì vẫn còn nhiều điểm chưa chắc chắn — mất nước chỉ là một trong nhiều yếu tố nghi ngờ, chưa được xác nhận dứt điểm.

Trên đường trail không có nhiệt kế trực tràng, làm sao biết ai đang say nắng?

Đây là câu hỏi thực tế nhất với runner. Theo Liza Howard — runner ultra kỳ cựu, giảng viên NOLS Wilderness Medicine, viết trong chuỗi "Trail First Aid" của iRunFar (2018, có sự giám sát chuyên môn của Tod Schimelpfenig, Giám đốc chương trình NOLS Wilderness Medicine) — tiêu chí phân biệt quan trọng nhất trên hiện trường KHÔNG phải là tình trạng da (nóng/khô hay vẫn đổ mồ hôi, vì cả hai tình trạng đều có thể đổ mồ hôi), mà là trạng thái ý thức. Nguyên tắc cô đưa ra rất rõ ràng: nếu một runner mất định hướng, lú lẫn, hoặc giảm mức độ tỉnh táo trong môi trường nóng, hãy luôn coi đó là say nắng và xử lý cấp cứu ngay — đừng chờ đo nhiệt độ mới quyết định.

Nguyên tắc này khớp với định nghĩa chính thức. Position statement của Hiệp hội Huấn luyện viên Thể thao Mỹ (NATA) do Douglas Casa — Giám đốc Korey Stringer Institute, chuyên gia đầu ngành về bệnh lý do nhiệt — chủ biên năm 2015, xác nhận hai tiêu chí chẩn đoán EHS là rối loạn thần kinh trung ương nghiêm trọng và thân nhiệt lõi trên 105°F (40.5°C). Tài liệu này cũng nhấn mạnh một điểm hay bị bỏ qua: nhiệt kế trực tràng là phương pháp duy nhất đo chính xác thân nhiệt lõi ngay tại hiện trường khi người bệnh còn đang vận động — nhiệt kế miệng hay tai không đáng tin cậy và có thể làm trì hoãn chẩn đoán.

Ở đây có một điểm chưa hoàn toàn thống nhất giữa các nguồn: NATA dùng ngưỡng 40.5°C (105°F) làm tiêu chí chẩn đoán chính thức, trong khi một số tài liệu phổ thông khác lại dùng ngưỡng 40°C (104°F). Sự khác biệt này phản ánh cách định nghĩa khác nhau giữa các tổ chức hơn là mâu thuẫn về bản chất bệnh — nhưng dù dùng ngưỡng nào, thực tế trên trail hiếm khi có nhiệt kế trực tràng để xác nhận. Chính vì vậy, NATA nhấn mạnh: không nên chờ đo được thân nhiệt chính xác rồi mới bắt đầu làm mát. Khuyến cáo là hành động dựa trên quan sát lâm sàng (đặc biệt là trạng thái thần kinh) ngay lập tức, không chờ số liệu.

Cấp cứu ban đầu: tốc độ làm mát quyết định sống chết, không chỉ "có làm mát hay không"

Đây là phần có bằng chứng vững nhất trong toàn bộ chủ đề, vì nó dựa trên dữ liệu lâm sàng thực tế quy mô lớn, không phải suy luận lý thuyết. Filep, Murata, Endres, Kim, Stearns và Casa (Korey Stringer Institute) công bố một tổng quan hệ thống trên Medicina năm 2020, tra cứu PubMed, Scopus, SPORTDiscus, Medline, CINAHL và Cochrane, tổng hợp 32 báo cáo/chuỗi ca bệnh với tổng 521 bệnh nhân EHS thực tế — tập dữ liệu lớn nhất từng được tổng hợp về chủ đề này.

Kết quả gây ấn tượng mạnh: trong số bệnh nhân được làm mát với "tốc độ đủ" (trên 0.15°C mỗi phút, ví dụ bằng ngâm nước lạnh), 0 trong 521 người tử vong (0%). Trong số được làm mát với tốc độ không đủ, 23 trong 521 người tử vong (4.41%). Nhóm được làm mát không đủ tốc độ còn có nguy cơ biến chứng y khoa cao gấp 4.57 lần (RR = 4.57, khoảng tin cậy 95%: 3.42–6.28) so với nhóm được làm mát đủ tốc độ. Nói cách khác, không phải việc "có làm mát" là đủ — TỐC ĐỘ làm mát mới là yếu tố phân định sống chết.

Cùng với đó, position statement của NATA (Casa và cộng sự, 2015) xác nhận ngâm nước lạnh là phương pháp làm mát toàn thân hiệu quả nhất đã được chứng minh, và nên bắt đầu ngay tại hiện trường, không chờ vận chuyển đến cơ sở y tế trước — nguyên tắc "làm mát trước, chuyển viện sau" mà một số nguồn khác về y học cấp cứu tiền viện cũng nhắc lại. Mục tiêu cụ thể là hạ thân nhiệt xuống dưới 102.5°F (39.2°C) trong vòng 30 phút kể từ lúc người bệnh gục ngã, dùng nước ở khoảng 35-59°F (1.7-15°C) và khuấy liên tục để tối đa hóa tốc độ làm mát.

Vấn đề với trail runner là: giữa núi rừng, hiếm khi có bồn tắm đá đúng chuẩn. iRunFar đề xuất các phương án thay thế thực tế hơn — dội nước liên tục kèm quạt gió, hoặc ngâm người ở suối/hồ gần đó nếu có. Cần nói rõ: bằng chứng định lượng cho các phương án thay thế này (khăn ướt, quạt) yếu hơn nhiều so với ngâm toàn thân trực tiếp trong nước lạnh — đây là phương án hợp lý khi thiếu thiết bị lý tưởng, chứ chưa được kiểm chứng bằng dữ liệu lâm sàng quy mô lớn như phương pháp ngâm nước lạnh chuẩn.

Hiểu lầm lớn nhất: uống nhiều nước và muối không phải lá chắn vạn năng

Đây là phần phản trực giác nhất so với những gì runner thường được dạy, và cũng là trung tâm của cuộc tranh luận khoa học kéo dài hơn hai thập kỷ.

Tim Noakes và Speedy, trong một bài xã luận trên British Journal of Sports Medicine (2006), tổng hợp bằng chứng từ nhiều năm theo dõi nồng độ natri huyết của các vận động viên tại giải Comrades Marathon (Nam Phi), đưa ra luận điểm: hạ natri máu do vận động (EAH) — có thể biểu hiện giống hoặc bị nhầm với "mất nước/say nắng" như lú lẫn, co giật, hôn mê — thực chất phần nhiều do uống nước quá mức trong khi vận động, không phải do thiếu nước. Ca đầu tiên được ghi nhận từ năm 1981 tại Comrades: một vận động viên nữ 49kg hôn mê với natri huyết giảm xuống 115 mmol/l (mức bình thường trên 135 mmol/l). Đến giải Comrades 1987, có 16 vận động viên phải nhập viện vì tình trạng này. Điều đáng chú ý: những người được điều trị bằng dung dịch saline đậm đặc (3-5%) hồi phục nhanh, natri huyết về bình thường trong 8 giờ; còn người được điều trị bằng saline thường (0.9%) — vốn là phương pháp "điều trị mất nước" tiêu chuẩn — vẫn hôn mê tới 36 giờ. Noakes cho rằng khuyến cáo phổ biến "uống nhiều hơn cảm giác khát vì khát không đáng tin cậy" — một thông điệp được ngành công nghiệp sports drink thúc đẩy mạnh — chính là nguyên nhân góp phần gây ra tình trạng uống quá mức này.

Cần lưu ý rằng đây là bài xã luận của chính tác giả nghiên cứu gốc, và Noakes tự thừa nhận ông có thể mang yếu tố bảo vệ luận điểm cá nhân trong một cuộc tranh cãi khoa học kéo dài với ngành công nghiệp thể thao. Vì vậy, dù bằng chứng khá thuyết phục, nên xem đây là một góc nhìn mạnh trong một cuộc tranh luận vẫn đang tiếp diễn, hơn là một sự thật đã chốt hoàn toàn.

Một nghiên cứu độc lập khác, của Hoffman, Stuempfle và Valentino đăng trên Sports Medicine - Open (2015), quan sát định lượng 20 người hoàn thành giải Western States Endurance Run 161km năm 2014 (những người có dữ liệu ăn uống đầy đủ), củng cố thêm góc nhìn này từ một hướng khác: bổ sung muối/sodium trong khi chạy KHÔNG ngăn được chuột rút, mất nước, hạ natri máu, hay buồn nôn — dù đây là niềm tin rất phổ biến trong giới runner ultra (một nghiên cứu trước đó tại cùng giải ghi nhận 90-96% runner dùng viên sodium). Số liệu cụ thể: lượng sodium trung bình các vận động viên nạp vào là 13.651±8.444 mg — gấp hơn 9 lần nhu cầu hàng ngày khuyến nghị, có người nạp gấp tới 25 lần — nhưng 10% người tham gia vẫn bị hạ natri máu, và tỷ lệ này không khác biệt giữa nhóm nạp nhiều sodium và nhóm nạp ít. Tương tự, 39% người có chuột rút hoặc gần chuột rút, cũng không liên quan đến lượng sodium đã nạp vào.

Hai nguồn này — một nghiên cứu định lượng độc lập và một tổng hợp case-study dài hạn của chuyên gia đầu ngành — đồng thuận và bổ sung cho nhau ở một điểm: viên muối không phải là "lá chắn" chống lại hạ natri máu hay chuột rút như nhiều runner vẫn tin. Về nguyên nhân gốc rễ của EAH là do uống quá nhiều nước, mức độ chắc chắn ở đây là trung bình-cao: cơ chế đã được xác nhận, nhưng không phải 100% ca EAH đều chỉ do uống quá nhiều nước đơn thuần — còn có các yếu tố cá nhân khác như tốc độ đổ mồ hôi hay thời gian vận động kéo dài. Cũng cần nói thẳng: cộng đồng dinh dưỡng thể thao thương mại vẫn phổ biến quan điểm ngược lại (uống nhiều + bù muối nhiều), một phần vì lợi ích thương mại — điều mà chính Noakes chỉ ra trong bài xã luận của mình. Vì vậy khi cân nhắc chiến lược uống nước khi chạy trail mùa hè, nên tránh cực đoan hóa theo bất kỳ phía nào: không phải "uống nhiều nhất có thể" là an toàn, nhưng cũng không nên hiểu thành "hạn chế uống nước" — vấn đề nằm ở việc uống theo nhu cầu thực tế của cơ thể, không phải theo một công thức cố định áp cho mọi người.

Tóm lại: điều gì chắc chắn, điều gì chưa

Ba điều có bằng chứng vững, đồng thuận cao giữa các nguồn:

  • Say nắng do vận động (EHS) là cấp cứu thật, được chẩn đoán bằng sự kết hợp giữa rối loạn thần kinh trung ương và thân nhiệt lõi tăng cao — không phải chỉ dựa vào một dấu hiệu đơn lẻ như da khô hay đổ mồ hôi.
  • Trên hiện trường không có nhiệt kế trực tràng, dấu hiệu thần kinh (lú lẫn, mất định hướng, hành vi bất thường, co giật, ngất) là chỉ báo quan trọng nhất để quyết định xử lý như say nắng.
  • Ngâm nước lạnh ngay tại hiện trường, với tốc độ làm mát đủ nhanh, là yếu tố quyết định sống-chết được xác nhận bằng dữ liệu lâm sàng lớn nhất từng có về chủ đề này.

Hai điều còn tranh luận hoặc chưa được xác nhận chắc chắn tuyệt đối:

  • Ngưỡng nhiệt độ chẩn đoán chính xác (40°C hay 40.5°C) khác nhau giữa các nguồn, dù không mâu thuẫn về bản chất bệnh.
  • Overdrinking là nguyên nhân chính của hạ natri máu do vận động — được hỗ trợ bởi bằng chứng khá vững nhưng vẫn nằm trong một cuộc tranh luận khoa học kéo dài, và cơ chế chưa chắc áp dụng cho 100% trường hợp.

Nguồn tham khảo

← Xem tất cả bài viết
© 2026 funtrails.app — All rights reserved.